Tinh dầu vape là cách gọi quen thuộc, nhưng cái tên này dễ gây hiểu lầm. Chất lỏng trong thiết bị không đơn thuần là tinh dầu thiên nhiên. Đó là hỗn hợp nhiều thành phần, thường kèm nicotine, và được đun nóng rồi hít thẳng vào phổi. Bài viết này giải thích những rủi ro mà ít người để ý, dựa trên các khuyến cáo y tế hiện có.
Chúng tôi không đưa ra tên thiết bị hay hương vị nào. Trang này chỉ tập trung vào sức khoẻ. Mong bạn đọc với tâm thế tìm hiểu, không phải để phán xét ai.
Thành phần thường gặp trong tinh dầu vape
Dịch vape gồm vài nhóm chất. Nhóm thứ nhất là dung môi nền, thường là propylene glycol và glycerin thực vật. Hai chất này được dùng rộng rãi trong thực phẩm và mỹ phẩm. Tuy nhiên, an toàn khi ăn hay bôi lên da không có nghĩa là an toàn khi hít vào phổi.
Nhóm thứ hai là chất tạo hương. Hàng trăm hợp chất tạo mùi khác nhau có thể được thêm vào để dịch có mùi dễ chịu. Nhiều chất trong số đó chỉ được kiểm tra độ an toàn qua đường ăn uống. Dữ liệu về tác động khi hít kéo dài còn hạn chế.
Nhóm thứ ba là nicotine, có thể ở nhiều nồng độ khác nhau. Một số sản phẩm dùng dạng muối nicotine giúp hít dễ hơn mà ít rát họng. Điều này khiến người dùng, nhất là người trẻ, có thể nạp lượng lớn mà không thấy khó chịu.
Ngoài ra, chất lượng của sản phẩm không rõ nguồn gốc rất khó kiểm soát. Nhãn trên bao bì có thể không phản ánh đúng thành phần bên trong. Đây là một lý do khiến cơ quan y tế khuyến cáo thận trọng.
Khi đun nóng, hoá chất có thể sinh ra gì
Thiết bị vape làm nóng dịch lỏng để tạo ra khí dung. Khí dung này khác hơi nước. Nó gồm các hạt cực nhỏ lơ lửng trong không khí, có thể kèm nicotine và nhiều hợp chất khác.
Khi nhiệt độ cao, các dung môi và chất tạo hương có thể bị phân huỷ thành chất mới. Một số nghiên cứu ghi nhận sự xuất hiện của các hợp chất carbonyl như formaldehyde và acrolein trong khí dung. Cả hai đều là chất gây kích ứng, formaldehyde còn được xếp vào nhóm chất gây ung thư.
Lượng chất này thay đổi tuỳ thiết bị, công suất và cách hít. Vì thế rất khó nói một con số chung cho mọi người. Điều chúng tôi muốn nhấn mạnh là rủi ro có thật, và người dùng không thể tự đo được mình đang hít gì.
Kim loại cũng là mối lo. Cuộn dây nóng trong thiết bị có thể giải phóng vết kim loại nhỏ vào khí dung. Các nghiên cứu đã phát hiện những kim loại như niken hay chì trong một số mẫu. Tác động lâu dài của việc hít chúng còn đang được nghiên cứu.
Ảnh hưởng đến đường hô hấp
Phổi vốn được thiết kế để hít không khí sạch. Khi liên tục đưa khí dung vào, niêm mạc đường thở có thể bị kích ứng. Người dùng hay kể về ho, khò khè, khô họng hoặc tức ngực, nhất là khi vận động.
Một trường hợp cần nhắc đến là tổn thương phổi cấp liên quan đến vape, từng được ghi nhận ở nhiều nước. Các ca bệnh này thường nặng và cần nhập viện. Nguyên nhân chính xác có thể khác nhau, nhưng nó cho thấy phổi có thể bị tổn thương nhanh chóng.
Với người mắc hen hoặc bệnh phổi mạn tính, rủi ro còn đáng lo hơn. Khí dung có thể làm triệu chứng nặng lên. Nếu bạn hoặc người thân có tiền sử như vậy, hãy trao đổi với bác sĩ càng sớm càng tốt.
Nicotine cũng tác động lên tim mạch. Chất này làm nhịp tim và huyết áp tăng tạm thời. Với người đã có vấn đề tim mạch, mỗi lần hít là một lần cơ thể phải gắng sức thêm. Bạn có thể xem phân tích về tác động lên não bộ ở bài nicotine và não bộ tuổi teen.
Vì sao không có mức dùng an toàn đã được chứng minh
Người ta thường hỏi dùng ít thì có sao không. Câu hỏi này hợp lý, nhưng khoa học chưa đưa ra được ngưỡng an toàn cho việc hít khí dung vape. WHO cho rằng thuốc lá điện tử gây hại và cần được kiểm soát chặt, thông tin tổng quan có trong tờ thông tin của WHO về thuốc lá.
Có hai lý do khiến việc “dùng ít” khó giữ. Thứ nhất, nicotine gây nghiện nên lượng dùng thường tăng dần. Thứ hai, người dùng không biết chính xác mỗi hơi chứa bao nhiêu chất.
Lịch sử y học cũng nhắc chúng ta cẩn trọng. Nhiều tác hại của thuốc lá thường chỉ rõ ràng sau hàng chục năm. Thuốc lá điện tử mới phổ biến vài thập kỷ gần đây, nên bằng chứng dài hạn vẫn đang được tích luỹ.
Còn về pháp luật, Nghị quyết 173/2024/QH15 cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu và sử dụng thuốc lá điện tử tại Việt Nam từ ngày 01/01/2025. Bạn có thể đọc thêm so sánh với thuốc lá thường ở bài vape và hút thuốc lá truyền thống. Thông tin chính thức về chính sách có ở cổng thông tin Bộ Y tế.
Nếu bạn đang dùng và muốn dừng, hãy bắt đầu bằng một bước nhỏ: nói với một người tin cậy hoặc gặp nhân viên y tế. Việc bỏ nicotine có thể khó trong vài tuần đầu, nhưng cơ thể thường hồi phục tốt hơn bạn nghĩ khi ngừng tiếp xúc. Mỗi ngày không hít là một ngày phổi và tim được nghỉ.
