Nhận biết học sinh dùng vape không phải chuyện dễ, nhất là khi thiết bị nhỏ gọn và ít mùi. Nhiều phụ huynh chỉ phát hiện khi sự việc đã kéo dài. Bài viết này liệt kê những dấu hiệu bạn có thể để ý, kèm lời nhắc quan trọng: dấu hiệu chỉ là gợi ý, không phải bằng chứng.
Chúng tôi viết bài từ góc nhìn đồng hành với gia đình. Mục tiêu không phải để bạn soi mói con. Mục tiêu là giúp bạn nhận ra sớm để hỗ trợ kịp thời, trước khi nghiện nặng hơn.
Thay đổi về hành vi và tâm lý ở học sinh dùng vape
Dấu hiệu dễ thấy nhất thường là sự thay đổi tính nết. Một em vốn vui vẻ bỗng trở nên cáu gắt, dễ nổi nóng vì chuyện nhỏ. Cơn bực này hay xuất hiện vào những lúc em không dùng được nicotine, ví dụ sau giờ học dài hay trong chuyến đi chơi gia đình.
Có em trở nên thu mình, ít nói chuyện, hay giấu điện thoại và tránh ánh mắt bố mẹ. Có em lại đột ngột đổi nhóm bạn, thân với những người lớn hơn hoặc những người mà gia đình chưa từng nghe tên. Những thay đổi này có thể do nhiều nguyên nhân khác, nên đừng vội kết luận.
Kết quả học tập cũng là một tín hiệu. Điểm số tụt, hay mất tập trung, quên bài, trốn tiết hoặc xin ra ngoài nhiều lần. Một số em xin đi vệ sinh liên tục vì thèm nicotine. Giáo viên chủ nhiệm có thể cung cấp thêm thông tin về điều này.
Ngoài ra, hãy chú ý khi em có những lời nói lạ về tiền bạc. Thiết bị và dịch vape tốn kém, nên em có thể xin tiền thường xuyên hơn mà lý do mập mờ. Hoặc ngược lại, tiền tiêu vặt biến mất nhanh bất thường.
Dấu hiệu thể chất cần lưu ý
Về cơ thể, vài biểu hiện có thể gợi ý em tiếp xúc với khí dung nicotine. Em hay ho khan, khô miệng, đau rát họng hoặc khó thở khi chạy nhảy nhẹ. Một số em kể chóng mặt, buồn nôn, tim đập nhanh khi dùng lần đầu hoặc dùng nhiều.
Chảy máu cam, khô môi hoặc loét miệng cũng đôi khi được ghi nhận. Giấc ngủ có thể rối loạn: em khó ngủ, thức giấc giữa đêm hoặc buồn ngủ vào ban ngày. Em cũng có thể ăn kém đi hoặc thèm đồ ngọt bất thường.
Cần nhớ rằng những biểu hiện này đều có thể do bệnh khác như dị ứng, cảm cúm hay stress. Nếu em có triệu chứng kéo dài, cách tốt nhất vẫn là đưa em đi khám. Bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân thay vì dựa vào phỏng đoán.
Tìm hiểu thêm về tác động của nicotine lên người trẻ ở bài vape trong trường học và các thông tin sức khoẻ từ trang của WHO về thuốc lá.
Đồ vật và mùi lạ
Về đồ vật, thiết bị vape có thể trông giống ổ USB, bút bi, thỏi son hoặc hộp nhỏ. Cách giấu rất đa dạng. Bạn có thể thấy những vật nhỏ lạ trong cặp, túi áo, ngăn kéo hoặc dưới gối. Cũng có thể có dây sạc không rõ dùng cho thiết bị nào.
Về mùi, nhiều khí dung có mùi ngọt như trái cây, kẹo hay vani, nhẹ hơn mùi thuốc lá nhiều. Mùi có thể bám trên quần áo, tóc, trong phòng hoặc trong ô tô. Có em dùng nước hoa hoặc xịt phòng nhiều để át mùi.
Ngoài ra, chúng tôi từng nghe phụ huynh kể: con thường xuyên mở cửa sổ phòng dù trời lạnh, hoặc nấp trong nhà vệ sinh rất lâu. Những chi tiết nhỏ thế này cộng lại sẽ cho bạn bức tranh rõ hơn.
Một lưu ý quan trọng: tránh lục lọi đồ đạc một cách công khai hoặc vào lúc nóng giận. Hành động này dễ khiến em mất lòng tin và giấu kỹ hơn. Nếu thật sự lo ngại, hãy cho em biết mình lo và muốn cùng tìm hiểu.
Khi nào nên trao đổi trực tiếp
Khi bạn thấy nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện và kéo dài, đó là lúc nên nói chuyện. Chọn lúc cả hai bình tĩnh, ở nơi riêng tư, không phải ngay sau một cuộc cãi vã. Hãy bắt đầu bằng sự quan tâm, không phải bằng câu hỏi chất vấn.
Bạn có thể nói: “Mẹ thấy dạo này con hay mệt và cáu, mẹ lo cho con. Con có muốn kể gì không?” Câu mở đầu kiểu này giúp em thấy mình được lắng nghe. Cách trò chuyện chi tiết hơn có trong bài nói chuyện với con về vape mà không cãi vã.
Nếu em thừa nhận, hãy cảm ơn em đã nói thật trước khi bàn đến chuyện khác. Sau đó, cùng tìm hướng hỗ trợ. Bạn có thể xem lộ trình ở bài cai nicotine từng bước và đưa em đến cơ sở y tế nếu em khó tự bỏ.
Về pháp luật, từ 01/01/2025 thuốc lá điện tử bị cấm theo Nghị quyết 173/2024/QH15. Hãy giải thích với con đây là quy định để bảo vệ sức khoẻ, đồng thời nhắc rằng gia đình ở đó để giúp, không phải để trừng phạt. Thông tin y tế chính thức có trên cổng thông tin Bộ Y tế.
Điều quan trọng nhất vẫn là giữ mối quan hệ. Một đứa trẻ tin bố mẹ sẽ dám kể khi gặp khó khăn. Nhận biết sớm chỉ là bước đầu, còn sự kiên nhẫn của gia đình mới giúp em đi tiếp.
