Nói chuyện với con về vape là điều nhiều bố mẹ ngại, vì sợ con phản ứng gay gắt hoặc cuộc trò chuyện biến thành tranh cãi. Nỗi lo này rất dễ hiểu. Tuy vậy, cách bạn mở lời thường quyết định con có sẵn lòng chia sẻ hay đóng cửa lòng.
Bài viết đưa ra các gợi ý thực hành, từ chọn thời điểm đến cách phản hồi khi con thừa nhận. Chúng tôi không có công thức phép màu. Mỗi gia đình mỗi khác. Hãy lấy những gợi ý hợp với mình và điều chỉnh theo tính cách của con.
Chọn thời điểm và không gian phù hợp
Thời điểm quan trọng hơn bạn nghĩ. Đừng mở chuyện khi con đang bận học, đang giận hoặc vừa bị phê bình chuyện khác. Hãy chọn lúc cả hai thư thả: khi đi bộ, đi xe, nấu ăn cùng nhau hoặc sau bữa tối.
Không gian cũng cần riêng tư. Tránh nói trước mặt anh chị em, họ hàng hay bạn bè của con. Một thiếu niên cảm thấy bị làm xấu mặt sẽ phản ứng để tự bảo vệ, thay vì lắng nghe.
Một mẹo là nói chuyện song song, tức cùng làm một việc thay vì ngồi đối diện. Nhiều em thoải mái hơn khi không phải nhìn thẳng vào mắt bố mẹ. Chuyến đi xe ngắn là ví dụ điển hình.
Cuối cùng, hãy chuẩn bị tinh thần bình tĩnh trước khi bắt đầu. Hít thở sâu, nhắc mình rằng mục tiêu là hiểu con, không phải thắng một cuộc tranh luận. Nếu thấy mình sắp nổi nóng, hãy tạm dừng và hẹn nói lại sau.
Lắng nghe trước khi nói chuyện với con về vape
Hãy bắt đầu bằng câu hỏi mở, không mang tính buộc tội. Ví dụ: “Con thấy bạn bè xung quanh nói gì về vape?” Cách này cho bạn biết con biết gì, nghĩ gì, mà không buộc con phải tự bào chữa.
Khi con trả lời, hãy thực sự nghe. Đừng ngắt lời, đừng vội sửa. Nếu con nói “ai cũng dùng”, hãy nhẹ nhàng hỏi thêm: “Con kể mẹ nghe bạn nào, ở đâu?” Thông tin này giúp bạn hiểu áp lực xung quanh con.
Hãy ghi nhận cảm xúc của con trước. Câu như “Mẹ hiểu là chuyện này khó nói” hay “Cảm ơn con đã chia sẻ” tạo sự an toàn. Khi con thấy được tôn trọng, em sẽ sẵn sàng mở lòng hơn ở những lần sau.
Tránh những lời chung chung như “con hư quá”, “sao con dại thế”. Chúng làm con tổn thương và khiến em tắt tiếng. Nếu bạn lỡ nói quá, hãy xin lỗi. Việc xin lỗi giúp con học cách làm điều tương tự.
Một ví dụ: cậu bé lớp 10 kể với mẹ rằng bạn bè rủ thử vì “cho vui”. Người mẹ không quát mà hỏi: “Lúc đó con cảm thấy thế nào?” Cậu bé thừa nhận mình sợ bị coi là khác biệt. Từ đó hai mẹ con mới có thể bàn về cách từ chối mà vẫn giữ được bạn bè.
Cung cấp thông tin trung thực
Sau khi lắng nghe, hãy chia sẻ thông tin bằng giọng điệu bình thản, không hù doạ. Thanh thiếu niên thường nhận ra ngay khi người lớn nói quá, và sẽ ngừng tin. Hãy nói sự thật, kể cả khi bạn cũng chưa biết hết.
Bạn có thể giải thích rằng nicotine gây nghiện, và não bộ thanh thiếu niên đặc biệt nhạy cảm. Bài nhận biết học sinh dùng vape có thêm thông tin hữu ích về dấu hiệu. Nguồn tham khảo từ trang của WHO về thuốc lá cũng rất tiện để cùng đọc với con.
Về quy định, bạn có thể nhắc rằng từ 01/01/2025, thuốc lá điện tử bị cấm tại Việt Nam theo Nghị quyết 173/2024/QH15. Nhưng đừng chỉ dựa vào luật. Con thường quan tâm hơn đến những điều ảnh hưởng thật đến mình: thể lực, giấc ngủ, việc học, chuyện tiền bạc.
Hãy khuyến khích con tự tìm hiểu và đặt câu hỏi. Khi con tự rút ra kết luận, em sẽ nhớ lâu hơn là khi bị bắt nghe giảng. Bạn có thể cùng con xem thông tin trên cổng thông tin Bộ Y tế.
Đặt ra giới hạn rõ ràng cũng cần thiết, nhưng nên làm cùng với thương lượng. Ví dụ, gia đình thống nhất không dùng, không mang thiết bị về nhà, và cả nhà cùng hỗ trợ nếu ai gặp khó. Quy định do cả hai cùng đồng ý thường dễ giữ hơn.
Khi con thừa nhận đang dùng
Đây là khoảnh khắc nhạy cảm nhất. Phản ứng đầu tiên của bạn sẽ ảnh hưởng đến việc con có dám nói thật với bạn trong tương lai. Hãy hít một hơi, và cảm ơn con đã trung thực. Bạn có thể thấy lo, giận hoặc buồn, và điều đó bình thường. Nhưng hãy để cảm xúc lắng xuống trước khi phản hồi.
Sau đó, hãy hỏi con có muốn dừng không. Nếu có, hãy cùng lập kế hoạch cụ thể, tham khảo bài lộ trình cai nicotine từng bước. Nếu con chưa sẵn sàng, đừng ép. Hãy giữ cánh cửa trò chuyện mở và quay lại sau.
Hãy đề nghị đưa con đến cơ sở y tế nếu em dùng nhiều hoặc thấy khó bỏ. Một cuộc khám sẽ giúp đánh giá mức độ nghiện và tư vấn hướng hỗ trợ. Việc này nên được trình bày như sự quan tâm, không phải hình phạt.
Phụ huynh cũng cần chăm sóc bản thân. Bạn không có lỗi khi con thử vape. Nhiều gia đình tốt vẫn gặp tình huống này. Hãy tìm sự hỗ trợ từ thầy cô, người thân hoặc chuyên viên tư vấn nếu cần.
Đường đi có thể có vài lần thử rồi trượt. Hãy đón nhận mà không trách móc, và ăn mừng từng tiến bộ nhỏ. Điều con cần nhất lúc này là biết rằng bố mẹ vẫn đứng về phía mình.
