Một buổi tối, mẹ đang uống nước thì bỗng nghiêng miệng và nói líu lưỡi. Nếu bạn từng gặp cảnh tượng này, chắc hẳn hiểu cảm giác luống cuống thế nào. Đội ngũ bên mình đã đồng hành cùng nhiều gia đình có người cao tuổi bị tai biến, và điều chúng tôi nhận ra là cách chăm sóc người già bị tai biến tại nhà không đòi hỏi kỹ thuật cao siêu. Quan trọng hơn cả là bạn biết nên làm gì trước, làm gì sau, và khi nào cần đưa người thân đi khám. Bài viết này chia sẻ những gì chúng tôi đã đúc kết qua nhiều năm đi cùng các gia đình ấy.
Khi bố mẹ bị tai biến, người nhà cần làm gì ngay?
Tai biến mạch máu não xảy ra khi dòng máu lên não bị gián đoạn hoặc mạch máu bị vỡ. Bạn có thể hình dung não như một thành phố đột ngột bị cắt điện và cắt nước. Vùng nào mất nguồn cung sẽ ngừng hoạt động, và tổn thương tăng dần theo từng phút. Vì vậy, tốc độ phản ứng của người nhà ảnh hưởng rất lớn đến kết quả về sau.
Khi thấy dấu hiệu nghi ngờ, hãy gọi cấp cứu 115 ngay. Đừng chờ xem có đỡ hơn không. Chúng tôi từng gặp không ít gia đình bỏ lỡ thời gian vàng chỉ vì nghĩ một lúc nữa người bệnh sẽ tự khỏe. Trong lúc chờ xe, hãy đặt người bệnh nằm nghiêng và kê đầu cao hơn một chút. Nới lỏng quần áo và giữ đường thở thông thoáng là những việc đơn giản nhưng cần làm ngay.
Một việc nhiều người làm nhầm là cho người bệnh ăn uống để “lấy lại sức”. Khi khả năng nuốt đã suy yếu, thức ăn hay nước rất dễ trượt vào đường thở, gây sặc và viêm phổi. Hãy để bác sĩ đánh giá khả năng nuốt trước khi cho bất cứ thứ gì vào miệng người bệnh.
Ghi nhớ thời điểm khởi phát triệu chứng cũng quan trọng không kém. Bác sĩ dựa vào mốc này để quyết định hướng điều trị. Nếu không chắc giờ chính xác, hãy ghi lại khoảng thời gian gần nhất bạn thấy người thân còn bình thường. Chi tiết nhỏ này đôi khi quyết định việc có thể áp dụng một số phương pháp điều trị hay không.
Cuối cùng, đừng tự ý cho thuốc khi chưa có chỉ định, kể cả những loại thuốc người bệnh đã dùng từ trước. Người nhà thường nghĩ mình đang giúp. Nhưng có trường hợp việc tự đổi hoặc tự bỏ thuốc khiến bệnh nặng thêm.
Những dấu hiệu nhỏ nhưng không được bỏ qua
Dấu hiệu tai biến không phải lúc nào cũng rầm rộ. Có khi chỉ là một bên tay yếu đi, cầm cốc không chắc hoặc làm rơi đồ. Có khi là miệng hơi méo khi cười. Đội ngũ bên mình thường hướng dẫn gia đình kiểm tra nhanh bằng cách yêu cầu người bệnh cười, giơ hai tay lên và nói một câu đơn giản. Nếu một bên yếu hơn hẳn hoặc câu nói bị líu, đó là tín hiệu cần đi khám ngay.
Những biểu hiện thường gặp gồm yếu hoặc liệt một bên mặt, tay hoặc chân, kèm méo miệng. Người bệnh có thể nói ngọng, khó hiểu lời người khác hoặc lú lẫn đột ngột. Chóng mặt, mất thăng bằng, nhìn mờ và đau đầu dữ dội cũng nằm trong nhóm này.
Lú lẫn đột ngột thường bị xem là “già rồi nên lẩn thẩn”, nên dễ bị bỏ qua. Nếu trước đó người thân vẫn tỉnh táo mà hôm nay bỗng không nhận ra người quen, đừng coi đó là chuyện bình thường. Hãy ghi lại thời điểm bạn để ý rồi đưa người bệnh đi khám.
Sắp xếp lại nhà cửa để người bệnh đi lại an toàn
Sau khi xuất viện, phần lớn người bệnh vẫn yếu ở một bên nên rất dễ té. Chúng tôi từng gặp những ca té ngã nặng hơn cả cơn tai biến ban đầu, chỉ vì sàn nhà trải thảm trơn hoặc dây điện nằm chắn ngang lối đi. Đây là việc tốn ít công sức nhưng mang lại hiệu quả rõ rệt.
Bạn có thể bắt đầu bằng cách gỡ thảm trơn và dọn sạch vật cản dưới chân. Nhà tắm nên lắp tay vịn cố định vào tường, không nên dùng loại dán vì dễ bong khi có lực kéo. Ban đêm cần đủ ánh sáng để người bệnh không phải mò mẫm khi đi vệ sinh; đặt đèn ngủ dọc lối từ giường đến nhà vệ sinh là cách làm thường hiệu quả.
Đồ dùng hằng ngày như nước, khăn và thuốc nên để trong tầm với, tránh đặt trên cao. Giường nên kê ở độ cao vừa phải, đủ để người bệnh ngồi dậy bằng tay lành mà không phải gồng người. Nhiều gia đình bỏ qua chi tiết đệm giường quá mềm, nhưng đệm như vậy khiến người bệnh khó đứng lên và dễ mất thăng bằng.
Ăn uống, vệ sinh và vận động mỗi ngày
Ăn uống là phần người nhà lo nhiều nhất. Thực đơn thường nên nhạt, ít muối, nhiều rau xanh và đạm vừa phải. Nếu người bệnh nuốt khó, hãy chia thành nhiều bữa nhỏ và chọn thức ăn mềm. Giữ người bệnh ngồi thẳng khi ăn và trong khoảng 30 phút sau đó. Chúng tôi hay ví việc này như nạp nhiên liệu cho một cỗ máy đang hồi phục: cho ăn từ từ thì hệ thống mới không bị quá tải.
Vệ sinh cá nhân cũng cần để tâm. Hỗ trợ tắm rửa, thay quần áo và giữ da khô thoáng là cách phòng loét tì đè, một biến chứng rất hay gặp ở người phải nằm lâu. Cứ vài giờ nên đổi tư thế cho người bệnh. Hãy chú ý vùng xương cùng, gót chân và khuỷu tay, vì đây là những chỗ chịu áp lực lớn nhất khi nằm.
Vận động là phần cần đi đúng hướng. Người nhà không nên ép người bệnh tập đi khi chưa đủ sức, nhưng cũng không nên để họ nằm một chỗ quá lâu vì sợ té. Các bài tập thụ động và phục hồi chức năng nên làm theo hướng dẫn của kỹ thuật viên vật lý trị liệu, bởi mỗi người có mức độ tổn thương khác nhau.
Theo dõi huyết áp, thuốc và lịch tái khám
Huyết áp là chỉ số quan trọng bậc nhất sau tai biến vì ảnh hưởng trực tiếp đến nguy cơ tái phát. Thực tế có không ít người thấy huyết áp ổn định rồi tự ý bỏ thuốc. Đây là sai lầm rất phổ biến. Huyết áp thường cần được kiểm soát bằng thuốc trong thời gian dài, không phải ngừng lại khi người bệnh cảm thấy khỏe.
Một cuốn sổ nhỏ ghi huyết áp, đường huyết (nếu có bệnh tiểu đường), giấc ngủ và lượng nước uống mỗi ngày sẽ giúp bác sĩ nhìn ra xu hướng thay đổi. Khi tái khám, hãy mang theo sổ này cùng toàn bộ đơn thuốc đang dùng. Những thông tin đó giúp buổi khám hiệu quả hơn nhiều so với việc nhớ lại bằng trí nhớ.
Uống thuốc đúng giờ nghe thì đơn giản nhưng hay bị quên. Nên dùng hộp chia thuốc theo ngày để cả người nhà lẫn người bệnh cùng kiểm tra. Tuyệt đối không tự tăng liều hay ngưng thuốc, dù với bất kỳ lý do nào.
Đừng quên sức khỏe tinh thần của người già
Sau tai biến, nhiều người cảm thấy mất mát rất lớn. Họ không còn tự đi lại được, cũng không còn nói chuyện trôi chảy như trước. Cảm giác đó dễ khiến họ lo âu, cáu gắt hoặc buồn kéo dài. Đây không phải lỗi của ai cả. Người nhà nên kiên nhẫn lắng nghe hơn là phàn nàn.
Giữ cho bố mẹ có chút sinh hoạt xã hội nhẹ nhàng sẽ giúp tinh thần ổn định hơn. Có thể là gặp bạn bè, nghe đài, xem lại ảnh gia đình hoặc cùng nhau làm một việc nhỏ như nhặt rau. Nếu tình trạng buồn bã kéo dài hơn hai tuần, hãy trao đổi với bác sĩ. Bác sĩ có thể dùng thang đánh giá trầm cảm GDS để sàng lọc và đưa ra hướng xử trí phù hợp.
Những sai lầm người nhà hay mắc phải khi chăm bệnh
Sai lầm đầu tiên là lo quá mà làm thay mọi việc. Khi người bệnh được làm hết, họ dần mất khả năng tự vận động và quá trình phục hồi cũng chậm lại. Hãy để họ tự làm những việc còn làm được, dù chậm và vụng về.
Sai lầm thứ hai là đi vào một trong hai thái cực: ép tập quá sức, hoặc để nằm yên lâu vì sợ đau. Cả hai đều không tốt cho người bệnh. Cần một mức vận động vừa đủ, điều chỉnh theo hướng dẫn của chuyên gia.
Sai lầm thứ ba là chủ quan với huyết áp và tự ý bỏ thuốc. Sai lầm thứ tư ít được nhắc tới hơn là quên chăm sóc chính người chăm sóc. Người nhà kiệt sức sẽ dần mắc lỗi, từ quên thuốc đến nóng giận với người bệnh. Hãy để người khác thay phiên và chủ động nghỉ ngơi khi cần.
Khi nào cần đưa người già đi khám ngay?
Có những dấu hiệu không thể chờ đến lịch tái khám. Nếu yếu liệt, nói khó hoặc đau đầu dữ dội xuất hiện trở lại, phải đưa người bệnh đi cấp cứu ngay, kể cả khi triệu chứng chỉ thoáng qua một lần.
Sốt, ho, khó thở, bỏ ăn kéo dài hoặc sụt cân nhanh cũng là tín hiệu nguy hiểm. Người bệnh tai biến rất dễ bị viêm phổi hoặc nhiễm trùng tiết niệu, nên những dấu hiệu này cần được xử lý sớm. Té ngã, nhất là khi va đập vào đầu, cũng cần đi khám dù người bệnh trông có vẻ bình thường.
Nếu thuốc gây tác dụng phụ bất thường như chảy máu chân răng, bầm tím nhiều hoặc chóng mặt đột ngột sau khi uống, hãy liên hệ bác sĩ điều trị trong ngày. Trong quá trình theo dõi sức khỏe người thân, bạn cũng có thể tham khảo MONA Mail để tìm công cụ hỗ trợ liên lạc và nhắc lịch.
Chăm tại nhà, dịch vụ hay cơ sở chuyên khoa?
Không có lựa chọn nào đúng cho mọi gia đình. Việc đầu tiên là đánh giá mức độ phụ thuộc của người bệnh: họ còn tự đi lại được không, có tự ăn và tự vệ sinh được không? Với ca nhẹ, người nhà có thể tự chăm và học thêm các kỹ năng cơ bản. Nếu muốn tìm hiểu thêm về đơn vị chúng tôi, bạn có thể đọc phần giới thiệu để hiểu cách làm việc của bên mình.
Khi chọn dịch vụ hay người chăm thuê, hãy hỏi rõ quy trình làm việc, ai là người phụ trách và cách báo cáo tình trạng cho gia đình. Một đơn vị đáng tin cậy sẽ sẵn sàng trả lời những câu hỏi này, và tốt nhất là có văn bản cam kết rõ ràng.
Với ca nặng như liệt nhiều, nuốt khó hoặc cần theo dõi y tế sát sao, đội ngũ khuyên ưu tiên cơ sở có bác sĩ và kỹ thuật viên phục hồi chức năng theo dõi trực tiếp. Đừng chỉ dựa vào người chăm không có chuyên môn y tế.
Giải đáp nhanh những thắc mắc phổ biến
Người già bị tai biến có phục hồi hoàn toàn không?
Mức độ phục hồi phụ thuộc vào vùng não bị tổn thương, thời điểm được cấp cứu và quá trình phục hồi chức năng. Nhiều người hồi phục khá tốt sau vài tháng, nhưng cũng có người vẫn để lại di chứng lâu dài. Đừng hứa hẹn quá nhiều với bản thân hay người bệnh. Hãy theo dõi tiến triển từng bước một.
Có nên cho người bệnh tập đi ngay sau khi xuất viện?
Không nên tự ý tập đi ngay. Hãy hỏi bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng để biết mức độ phù hợp với tình trạng hiện tại. Tập sai cách có thể làm tăng nguy cơ té ngã.
Chế độ ăn nào phù hợp với người già sau tai biến?
Chế độ ăn nhạt, ít mỡ bão hòa, nhiều rau củ và đạm vừa phải thường được khuyến nghị. Với người nuốt khó, cần thức ăn mềm và chia nhỏ bữa. Chi tiết cụ thể nên trao đổi thêm với bác sĩ dinh dưỡng.
Người nhà chăm bệnh lâu ngày nên làm gì để tránh kiệt sức?
Hãy chia việc cho nhiều người, nhờ họ hàng hoặc dịch vụ hỗ trợ khi có thể. Dành cho bản thân ít nhất một khoảng nghỉ mỗi ngày. Đừng ngại chia sẻ với bác sĩ khi thấy mình đã quá sức. Chăm sóc bản thân cũng là một phần của việc chăm sóc người thân.
Chăm người già bị tai biến là một hành trình dài, và không ai nên đi một mình. Hãy bắt đầu từ những việc nhỏ như sắp xếp lại lối đi, ghi lại huyết áp mỗi sáng và đừng ngại hỏi bác sĩ khi còn băn khoăn. Mỗi bước đi đều góp phần giúp người thân của bạn sống khỏe hơn và bớt đau hơn.