Vape và hút thuốc lá truyền thống thường được đặt cạnh nhau như hai lựa chọn “nặng” và “nhẹ”. Cách nghĩ ấy khá phổ biến, nhất là ở người trẻ. Chúng tôi muốn cùng bạn xem xét hai thứ này giống và khác ở những điểm nào, dựa trên thông tin từ WHO và Bộ Y tế.
Bài viết không nhằm xếp hạng cái nào “đỡ hại hơn” để rồi chọn. Mục tiêu là giúp bạn thấy bức tranh đầy đủ, từ đó tự đưa ra quyết định sáng suốt cho sức khoẻ của mình.
Điểm giống nhau giữa vape và hút thuốc lá truyền thống: nicotine và nghiện
Điểm chung lớn nhất nằm ở nicotine. Cả thuốc lá điếu lẫn hầu hết dịch vape đều chứa chất này. Nicotine tác động lên não theo cùng một cách, kích hoạt hệ thống phần thưởng và tạo ra cảm giác muốn lặp lại.
Vì thế, người dùng vape cũng trải qua những biểu hiện quen thuộc của nghiện. Họ thèm khi lâu không dùng, bứt rứt, khó tập trung, và dùng lại để dịu cảm giác đó. Nhiều người kể rằng họ thức dậy là phải hít ngay. Đó là dấu hiệu nghiện đã khá rõ.
Cả hai cũng có chung một vòng lặp hành vi. Hút thuốc hay vape thường gắn với thói quen: sau bữa ăn, lúc uống cà phê, khi căng thẳng hoặc đang chờ đợi. Muốn bỏ, người ta phải gỡ cả cơn thèm lẫn thói quen này.
Một điểm giống khác là rủi ro với người xung quanh. Khói thuốc thụ động đã được biết đến từ lâu. Khí dung vape thải ra cũng có thể chứa nicotine và hạt mịn. Người ở gần vì thế vẫn bị phơi nhiễm ở mức nhất định.
Điểm khác về cơ chế và lượng chất
Khác biệt dễ thấy nhất là cách tạo ra chất hít vào. Thuốc lá điếu đốt cháy lá thuốc. Quá trình cháy tạo ra khói chứa hàng nghìn hợp chất, trong đó nhiều chất đã được xác định gây ung thư, như hắc ín và carbon monoxide.
Thiết bị vape không đốt cháy. Nó đun nóng dịch lỏng thành khí dung. Vì vậy, một số chất độc đặc trưng của khói thuốc có thể thấp hơn hoặc không có. Nhiều người chỉ nghe đến điểm này nên cho rằng vape vô hại. Họ quên mất phần còn lại.
Khí dung vẫn mang theo nicotine, chất tạo hương, dung môi phân huỷ và vết kim loại. Chúng tôi đã phân tích kỹ trong bài vape có an toàn hơn thuốc lá thường hay không. Mỗi thành phần đều có thể gây hại, dù theo cách khác với khói thuốc.
Lượng nicotine cũng là điểm khác. Một điếu thuốc có thời lượng hút giới hạn, thường vài phút. Thiết bị vape có thể dùng liên tục suốt ngày. Một số sản phẩm chứa lượng nicotine tương đương nhiều điếu thuốc, nên người dùng có thể nạp nhiều mà không để ý.
Về mùi vị và sức hấp dẫn
Thuốc lá điếu có mùi nồng nên nhiều người trẻ thấy khó chịu. Vape thì khác: mùi dịu, thiết bị gọn, dễ giấu. Chính sự dễ dàng này khiến một số em dùng thử mà không nghĩ mình đang tiếp xúc với chất gây nghiện. Đây là mối lo chính của các nhà giáo dục.
Rủi ro chưa được nghiên cứu đầy đủ
Thuốc lá điếu đã có hơn một thế kỷ để các nhà khoa học nghiên cứu. Tác hại của nó được ghi nhận rõ trên ung thư, tim mạch và hô hấp. Vape thì còn rất mới.
Điều này có nghĩa là một số rủi ro của vape có thể chưa lộ ra. Có thể phải mất nhiều năm mới thấy hết tác động lên phổi, tim và những cơ quan khác. Khoa học hiện chỉ có thể nói rằng bằng chứng ban đầu đáng lo ngại, và cần theo dõi thêm.
Sự thiếu hiểu biết này cũng liên quan đến sản phẩm. Có rất nhiều loại thiết bị và dịch với công thức khác nhau. Chất lượng không đồng đều và khó kiểm soát. Người dùng thường không thể biết mình đang hít chính xác những gì.
Một rủi ro khác là nguy cơ dùng kép. Không ít người dùng cả vape lẫn thuốc lá điếu cùng lúc. Họ nạp nicotine từ hai nguồn, chịu tác hại của cả hai, thay vì giảm hại như từng hy vọng. Về vấn đề này, bạn có thể tham khảo thông tin của WHO về thuốc lá.
Điều cần ghi nhớ khi ra quyết định
Khi đặt hai thứ cạnh nhau, có vài điều nên nhớ. Cả hai đều chứa nicotine gây nghiện. Cả hai đều có hại cho sức khoẻ, dù cơ chế khác nhau. Và không có mức dùng nào được chứng minh là an toàn.
Về pháp lý, người đọc ở Việt Nam cần biết rằng Nghị quyết 173/2024/QH15 cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu và sử dụng thuốc lá điện tử từ 01/01/2025. Với thuốc lá điếu, quy định hạn chế nơi hút và độ tuổi bán vẫn được áp dụng theo luật phòng chống tác hại của thuốc lá. Về các hành vi bị xử phạt, bạn có thể xem thêm hướng dẫn trên cổng thông tin Bộ Y tế.
Nếu bạn đang nghĩ đến việc bỏ, đừng chờ “thời điểm hoàn hảo”. Hãy chọn một ngày gần, nói với người thân và tìm sự hỗ trợ y tế nếu cần. Nhiều người thất bại vài lần trước khi thành công, và điều đó rất bình thường. Mỗi lần thử đều giúp bạn hiểu rõ hơn điều gì khiến mình thèm.
Cuối cùng, câu hỏi “loại nào nhẹ hơn” nên nhường chỗ cho một câu hỏi khác. Làm sao để không còn lệ thuộc vào nicotine? Với tuổi trẻ, bạn có thể xem thêm bài nicotine và não bộ tuổi teen. Chúng tôi sẽ đồng hành cùng bạn bằng những bài hướng dẫn cụ thể ở chuyên mục cai nicotine.
