Khi người thân bỗng dưng không cử động được một bên cơ thể, cả nhà thường rơi vào trạng thái lúng túng. Ai cũng sợ làm sai, sợ vô tình làm đau thêm. Bên mình đã đồng hành cùng rất nhiều gia đình trong hoàn cảnh này, và chúng tôi nhận ra phần lớn việc chăm sóc không quá phức tạp. Cách chăm sóc người già bị liệt chủ yếu dựa vào sự đều đặn, vài thói quen đúng đắn và quan trọng hơn cả là biết lúc nào cần nhờ đến bác sĩ.
Người nhà thường bối rối ở đâu khi chăm người bệnh?
Phần lớn người nhà không biết nên bắt đầu từ đâu. Họ băn khoăn không biết làm đến mức nào thì vừa. Có người sợ chạm vào chỗ đau. Có người lo vận động sai khiến khớp bị tổn thương thêm.
Chúng tôi từng chứng kiến một gia đình đứng lặng gần năm phút trước giường bệnh, không biết nên nâng tay chân người thân lên từ đâu. Người con trai cả cứ đưa tay ra rồi lại rụt về. Đến khi đội ngũ hướng dẫn từng bước, cả nhà mới thở phào, vì hóa ra chỉ cần đỡ khuỷu tay và giữ cổ tay là đủ.
Nỗi lo thứ hai là loét tỳ đè và té ngã. Người nằm lâu một tư thế sẽ bị ép liên tục ở vùng xương cùng và gót chân. Da ở những chỗ đó thường đỏ lên trước, rồi dần thành loét. Té ngã hay xảy ra lúc chuyển từ giường sang xe lăn, nhất là khi không có ai đỡ bên cạnh.
Nói ngắn gọn, chăm sóc đúng cách là sự kết hợp của bốn việc: giữ vệ sinh, vận động phục hồi, ăn uống đủ chất và theo dõi các dấu hiệu bất thường. Thiếu một trong bốn việc này, người bệnh rất dễ phát sinh biến chứng. Đây cũng là khung mà đội ngũ vẫn hướng dẫn cho gia đình khi họ mới đón người bệnh về nhà.
Liệt ở người cao tuổi thường gặp dưới dạng nào?
Liệt là tình trạng mất khả năng cử động, hoặc cử động yếu đi rõ rệt ở một phần cơ thể. Ở người cao tuổi, dạng hay gặp nhất là liệt nửa người sau tai biến mạch máu não. Khi đó một bên tay và chân yếu hoặc mất cử động. Ngoài ra còn có liệt một chi, chẳng hạn chỉ một tay hoặc một chân, và liệt toàn thân do một số bệnh thần kinh.
Phân biệt liệt với yếu cơ thông thường rất quan trọng. Người yếu sau một đợt ốm vẫn gắng cử động được. Người liệt thì bên đó gần như không nhấc lên nổi. Nếu nghi ngờ, bạn có thể thử cách đơn giản: yêu cầu người bệnh giơ hai tay lên cùng lúc. Tay nào rơi xuống trước thường là bên yếu.
Cần nói rõ điều này: mức độ và khả năng hồi phục phụ thuộc vào nguyên nhân gây liệt, vị trí tổn thương và thời điểm can thiệp. Việc đánh giá chính xác chỉ bác sĩ mới làm được, người nhà không nên tự kết luận.
Dấu hiệu nào cho thấy người bệnh cần được theo dõi sát?
Có một số dấu hiệu bạn cần để ý ngay từ đầu. Yếu hoặc mất cử động một bên mặt, tay hay chân. Méo miệng, nói khó hoặc nói líu. Đây là những biểu hiện có thể liên quan đến đột quỵ, và trong trường hợp này thời gian là yếu tố quyết định. Hãy đưa người bệnh đi cấp cứu càng sớm càng tốt.
Ngoài ra, bạn nên theo dõi thêm những tín hiệu sau:
- Thay đổi ý thức, lơ mơ, khó đánh thức.
- Đau đầu dữ dội đột ngột, nôn nhiều lần.
- Co giật.
- Da vùng tỳ đè đỏ, sưng, nóng hoặc có vết loét.
Vùng xương cùng, gót chân và khuỷu tay là những chỗ bị ép nhiều nhất. Nếu thấy một mảng đỏ không mất đi khi dùng ngón tay ấn vào, đó là tín hiệu cần xử lý ngay, trước khi nó tiến thành vết loét sâu. Một thói quen tốt là mỗi ngày dành vài phút kiểm tra da những vùng này bằng mắt thường, không cần dụng cụ gì thêm.
Giữ sạch và phòng loét mỗi ngày như thế nào?
Đây là phần người nhà hay bỏ qua nhất, nhưng cũng là phần quyết định nhiều nhất. Nguyên tắc rất đơn giản: không để người bệnh nằm một tư thế quá lâu. Khoảng hai đến ba giờ nên trở mình một lần. Bạn có thể đặt gối đỡ sau lưng, dưới khuỷu tay và giữa hai đầu gối để giảm áp lực lên xương.
Giữ da khô và sạch cũng rất quan trọng. Hãy lau người bằng khăn ấm, động tác nhẹ nhàng, đừng chà mạnh vì da người già mỏng và dễ rách. Khi quần áo hay ga giường bị ướt, thay ngay lập tức. Độ ẩm kéo dài sẽ làm da yếu đi rất nhanh.
Dù đã cẩn thận, việc theo dõi vẫn cần thiết. Phát hiện đỏ hay trầy sớm thì bạn có thể xử lý tại nhà. Còn đợi đến khi loét hình thành, việc điều trị sẽ kéo dài hơn và người bệnh đau đớn nhiều hơn.
Vận động để giữ khớp và phục hồi chức năng ra sao?
Người bị liệt nếu nằm im hoàn toàn sẽ dần bị co cứng khớp. Càng để lâu, việc cử động về sau càng khó khăn. Vì vậy vận động là việc không thể bỏ qua, nhưng điều quan trọng là phải làm đúng cách.
Có hai kiểu tập chính. Tập thụ động là người nhà cử động hộ tay chân cho người bệnh, giúp giữ biên độ khớp. Tập chủ động là để người bệnh tự cố gắng cử động phần còn sức lực. Tốt nhất, bạn nên học các động tác từ kỹ thuật viên phục hồi chức năng trước khi tự thực hiện ở nhà. Một buổi hướng dẫn trực tiếp thường giúp tránh được nhiều sai sót hơn là đọc tài liệu.
Tuyệt đối không kéo mạnh chi đang liệt hay cố bẻ khớp cho bằng được. Đau là tín hiệu phải dừng lại ngay. Hãy ghi chú những tiến triển nhỏ, như người bệnh nhấc được ngón tay hay xoay cổ tay dễ hơn trước. Những ghi chú này giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn trong lần tái khám.
Ăn uống và uống nước cho người nằm lâu cần lưu ý gì?
Người bệnh nằm lâu thường ăn ít và dễ mệt. Cách hợp lý là chia nhỏ bữa, mỗi bữa một ít nhưng đủ đạm, rau xanh và chất xơ. Đạm giúp cơ bắp và da tự phục hồi. Chất xơ giúp phòng táo bón, một tình trạng rất hay gặp ở người ít vận động.
Uống đủ nước là việc cần để ý, nhưng đừng ép uống nhiều một lúc. Khi ăn và uống, người bệnh nên ngồi thẳng hoặc nửa nằm nửa ngồi, đầu hơi cúi về phía trước. Nếu thấy người bệnh ho sặc hay nghẹn khi ăn, cần báo ngay cho bác sĩ hoặc chuyên viên dinh dưỡng, vì có nguy cơ viêm phổi do hít sặc.
Hạn chế đồ mặn và nhiều đường. Nếu người bệnh đang mắc tiểu đường, huyết áp hay bệnh thận, chế độ ăn cần được điều chỉnh theo chỉ định riêng. Đừng tự áp dụng một công thức chung cho tất cả mọi người.
Làm sao phòng té ngã khi người bệnh di chuyển?
Té ngã là mối nguy lớn nhất khi người bệnh tự đi lại. Trong nhà nên có xe lăn, khung tập đi, và thanh vịn ở nhà vệ sinh cũng như cầu thang. Bạn có thể đặt thêm thanh vịn gần giường để người bệnh tự ngồi dậy an toàn hơn.
Khi chuyển người bệnh từ giường sang xe lăn, cần đúng kỹ thuật. Với người nặng hoặc liệt nhiều, nên có hai người cùng làm: một người đỡ thân, một người giữ chân. Làm một mình rất dễ khiến cả hai cùng ngã, và người bệnh có thể bị chấn thương nặng hơn.
Giữ nhà cửa gọn gàng là cách đơn giản mà hiệu quả. Hãy bỏ thảm trơn, dây điện và đồ đạc chắn lối đi. Đèn ban đêm nên sáng vừa đủ để người bệnh nhìn rõ đường vào nhà vệ sinh.
Người bệnh buồn bã, người chăm sóc kiệt sức thì làm sao?
Liệt không chỉ ảnh hưởng đến thân thể. Nhiều người bệnh trở nên buồn, cáu gắt hoặc lo âu vì mất khả năng tự lo cho bản thân. Hãy lắng nghe nhiều hơn là khuyên nhủ. Một câu hỏi như “hôm nay bác thấy trong người thế nào” đôi khi có ích hơn cả một lời động viên dài dòng.
Người chăm sóc cũng cần được nghỉ ngơi. Chúng tôi thấy không ít người nhà tự gánh hết suốt nhiều tháng liền, rồi đến lúc chính họ đổ bệnh. Hãy chia ca với anh chị em hoặc người thân, và dành cho bản thân ít nhất một khoảng nghỉ mỗi tuần.
Nếu cảm thấy quá sức, bạn có thể tìm đến các nhóm hỗ trợ người chăm bệnh ở địa phương, hoặc trao đổi với nhân viên y tế. Nhờ người khác giúp đỡ không đồng nghĩa với yếu đuối. Đó là cách để việc chăm sóc kéo dài bền vững.
Những sai lầm nào hay gặp khi chăm người bị liệt ở nhà?
Sai lầm đầu tiên là tự ý xoa bóp mạnh, châm cứu hoặc dùng thuốc khi chưa có chỉ định. Xoa bóp mạnh có thể làm tổn thương mô mềm. Dùng thuốc bừa bãi có thể gây hại cho gan, thận và tương tác với các thuốc người bệnh đang dùng.
Sai lầm thứ hai là để người bệnh nằm một tư thế quá lâu, hoặc bỏ qua vệ sinh sau khi đi tiểu, đi đại tiện. Đây là hai nguyên nhân trực tiếp dẫn đến loét và nhiễm trùng. Nhiều gia đình không để ý, cho đến khi vết loét đã khá nặng mới đi khám.
Sai lầm cuối cùng, và cũng tốn kém nhất, là chờ đợi. Nhiều gia đình nghĩ đợi thêm một hôm xem sao. Nhưng với các dấu hiệu liên quan đến đột quỵ hay nhiễm trùng, mỗi giờ chậm trễ đều có thể khiến tổn thương nặng thêm. Nếu có nghi ngờ, hãy đi khám sớm.
Lúc nào thì phải đưa người bệnh đi khám ngay?
Đây là phần cần ghi nhớ nhất. Khi yếu liệt xuất hiện đột ngột, nói khó, mất ý thức hoặc co giật, hãy gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến viện ngay. Đừng chờ đến sáng hôm sau.
Các dấu hiệu sau cũng cần đi khám trong ngày: sốt cao, ho nhiều đờm, tiểu ít hoặc không đi tiểu được, và vết loét có mủ hoặc sưng đỏ lan rộng. Những biểu hiện này có thể là nhiễm trùng đang tiến triển, cần được xử trí kịp thời.
Nên đến cơ sở y tế có chuyên khoa thần kinh hoặc phục hồi chức năng để được đánh giá đầy đủ. Hãy mang theo danh sách thuốc đang dùng và ghi chú các thay đổi đã quan sát trong vài ngày gần đây. Có những thông tin này, bác sĩ sẽ dễ đưa ra hướng xử trí phù hợp hơn. Để hiểu thêm về các rủi ro sức khoẻ trong gia đình, bạn có thể tham khảo hút thuốc, vape và nguy cơ cháy nổ trong nhà. Một bài khác về nicotine ảnh hưởng não bộ cũng giúp bạn hiểu rõ hơn về sức khoẻ thần kinh.
Câu hỏi thường gặp
Người bị liệt có thể hồi phục hoàn toàn không?
Khả năng hồi phục khác nhau rất nhiều giữa từng người. Nó phụ thuộc vào nguyên nhân gây liệt, mức độ tổn thương và việc can thiệp sớm hay muộn. Nhiều người cải thiện đáng kể sau một thời gian tập luyện đều đặn, nhưng không ai có thể hứa trước kết quả cuối cùng. Bác sĩ chuyên khoa là người đánh giá tốt nhất cho từng trường hợp.
Có nên xoa bóp hoặc châm cứu cho chân tay bị liệt không?
Bạn không nên tự làm nếu chưa có hướng dẫn. Xoa bóp nhẹ để thư giãn cơ có thể được chấp nhận, nhưng xoa mạnh hoặc châm cứu sai chỗ có thể gây hại. Hãy hỏi bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp nào.
Bao lâu cần thay đổi tư thế nằm cho người bệnh?
Thông thường khoảng hai đến ba giờ một lần. Nếu người bệnh có làn da yếu hoặc đã xuất hiện dấu hiệu đỏ, bạn có thể cần đổi tư thế thường xuyên hơn. Đặt lịch nhắc trên điện thoại là cách đơn giản để không quên.
Người nhà cần chuẩn bị gì khi người bệnh xuất viện về nhà?
Bạn nên chuẩn bị giường có thể điều chỉnh độ cao, xe lăn, nệm chống loét và các thanh vịn cần thiết. Hãy xin hướng dẫn cách chuyển người bệnh và các bài tập từ nhân viên y tế trước khi xuất viện. Ghi lại đơn thuốc và lịch tái khám để việc điều trị không bị gián đoạn. Đây là các bước đội ngũ luôn khuyên gia đình chuẩn bị kỹ từ trước.
Khi nào nên nhờ điều dưỡng hoặc người chăm chuyên nghiệp?
Khi người bệnh liệt nặng, cần đổi tư thế và vệ sinh nhiều lần mỗi ngày, hoặc khi người nhà không thể bố trí đủ người và thời gian, việc nhờ hỗ trợ chuyên nghiệp là lựa chọn hợp lý. Ngoài ra, nếu bạn cảm thấy kiệt sức kéo dài, đó cũng là lúc nên cân nhắc. Nhờ giúp đỡ không có gì đáng xấu hổ.
Chăm sóc người bị liệt đòi hỏi rất nhiều kiên nhẫn. Hãy bắt đầu từ những việc nhỏ như đổi tư thế đúng giờ và giữ da khô sạch, rồi mở rộng dần theo khả năng. Đừng ngần ngại đi khám khi có dấu hiệu bất thường, vì phát hiện sớm thường giúp người bệnh giữ lại được nhiều chức năng hơn. Để tìm hiểu thêm về các dịch vụ hỗ trợ, bạn có thể xem thêm tại đây.